اخبار در باره شهرستان تربت حیدریه
 بحران آب و آینده مبهم کشت خربزه در دشت های تربت جام و تایباد
صفحه R03 گزارش (رضوي) ، شماره سريال 17360 ، تاريخ انتشار 880618

هشتم مرداد ماه سال جاری برای اولین بار در کشور، جشنی به نام «جشن خربزه» در شهرستان تایباد برگزار شد. علت برگزیده شدن تایباد برای میزبانی این مراسم، پیشگامی خراسان رضوی و شهرت فراوان این منطقه در تولید خربزه بود.مسئولان محلی تلاش بسیاری کردند تا جشن خربزه باشکوه هر چه بیشتر برگزار شود و جالب این که یکی از متولیان ارشد وزارت جهاد کشاورزی در این مراسم، از حمایت دولت از کشت بومی خربزه در این منطقه خبر داده بود.اما آنچه در این مراسم کمتر مورد توجه قرار گرفت، یک «زنگ خطر» بود. زنگ خطر خشک شدن منابع آبی این منطقه...

منطقه ای کم آب
در کنار شادمانی به دلیل به بار نشستن زحمت کشاورزان پرتلاش برای کسب رتبه نخست کشت خربزه در تایباد، اعلام مسئولان مبنی بر بومی کردن این کشت در تایباد و تربت جام، بسیاری از کارشناسان را نگران ساخت؛ چرا که با توجه به وضعیت منابع آبی دو شهرستان تایباد و تربت جام و افت سالانه سطح آب زیرزمینی در این مناطق، این پرسش مطرح است که کشت این محصول تا چه اندازه پایداری منابع آبی و به تبع آن پایداری کشاورزی را تضمین می کند؟ هرچند طعم شیرین خربزه این منطقه فراموش نشدنی است اما با وضعیت فعلی منابع آب در این منطقه، به نظر نمی رسد رتبه نخست این شهرستان ها از نظر تولید و سطح زیر کشت خربزه دوام زیادی داشته باشد.

بحران از نگاه آمار
طبق آمار موجود شهرستان تایباد با میانگین بارندگی سالانه ۱۷۵ میلی متر جزو مناطق کم آب استان خراسان رضوی و کشور است و به دلیل کمبود منابع آب سطحی، نیاز آبی گیاهان از منابع آب زیرزمینی تامین می شود. به استناد اطلاعات سازمان آب در استان بیش از ۸۵ درصد از منابع آب زیرزمینی این شهرستان در بخش کشاورزی به مصرف می رسد؛ این در حالی است که اضافه برداشت های صورت گرفته در سال های گذشته موجب شده است دشت تایباد با افت سالانه بیش از یک متر در سطح آب های زیرزمینی و کسری مخزنی معادل با بیش از ۲۰ میلیون متر مکعب در سال مواجه باشد.همچنین مطابق آمار موجود دشت تربت جام نیز با افت سالانه بیش از ۵/۱ متر و کسری مخزنی بیش از ۱۴۰ میلیون متر مکعب در سال مواجه است.این دو دشت که از گذشته های دور محل کشت بهترین نوع خربزه در کشور بوده است، هم اکنون در وضعیت ممنوعه و بحرانی قرار دارد که در صورت ادامه همین روند، پیش بینی می شود. خشک شدن چاه ها و قنوات در آینده نه چندان دور سرنوشت مبهمی را برای این منطقه رقم بزند.آبنمود این دو دشت که در واقع بیانگر سطح آب زیرزمینی نسبت به سطح زمین است، به وضوح از افت چند سال گذشته و آینده نه چندان روشن این منابع حکایت دارد.

ضعف مسئولان
نماینده مردم تربت جام و تایباد با اشاره به این که دشت تربت جام از سال ۱۳۵۲ ممنوعه اعلام شده است، به گزارشگر ما می گوید: به دلیل کاهش نزولات آسمانی و برداشت بیش از حد آب از منابع زیرزمینی سطح آب در سفره های دشت تایباد و تربت جام سالانه حدود ۵/۱ تا ۲ متر نشست می کند.دکتر غلامرضا اسداللهی می گوید: متاسفانه دشت تایباد و تربت جام در حال مرگ است و مسئولان کار مناسبی در رابطه با آبخیزداری و تغذیه این دشت ها نکرده اند.وی می گوید: با توجه به ضعف صنعت در این منطقه، عامل اصلی ارتزاق مردم کشاورزی است و باید مسئولان مرتبط در سازمان ها و نهادهای مختلف دولتی از جمله وزارت نیرو، آب منطقه، منابع طبیعی و جهاد کشاورزی برنامه های بهتری برای جلوگیری از مرگ این دشت ها انجام دهند.اسداللهی تصریح می کند: مردم این منطقه به آب برای ارتزاق از طریق کشاورزی نیاز دارند و باید وزارت نیرو به جای کاهش دبی آب و میزان برداشت، بعضی از چاه ها را از مالکان بخرد و از مدار خارج کند. احتمالا نظر وی تعادل بخشی به میزان برداشت و نیاز کشاورزان استوی با اشاره به این که سازمان جهاد کشاورزی باید برای کشت جایگزین خربزه و دیگر محصولات پرنیاز به آب فکری کند، می گوید: باید به گونه ای برنامه ریزی شود که کشت های کم آب مثل کشت های گلخانه ای یا روش های نوین آبیاری در بین کشاورزان منطقه ترویج شود، چرا که متأسفانه بر اثر فقر اطلاعات و امکانات در بیشتر مناطق تربت جام و تایباد از روش های غرقابی برای آبیاری محصولات کشاورزی استفاده می شود.نماینده مردم تربت جام و تایباد می گوید: هم اکنون سطح برداشت آب از چاه های منطقه به حدود ۳۰۰ متر رسیده و در بعضی مناطق هم آب شور شده است، اما وزارت نیرو کاری برای غنی سازی دشت ها انجام نمی دهد و بخش عمده آب جمع شده از بارندگی از مرزها خارج می شود و خلاء فعالیت های آبخیزداری در این منطقه کاملا محسوس است.

نصب کنتور هوشمند
مدیر دفتر حفاظت و بهره برداری از منابع زیر زمینی شرکت آب منطقه ای خراسان رضوی با تأکید بر بحرانی بودن دشت تربت جام و تایباد می گوید: این ۲ دشت همانند تمام دشت های استان با بحران روبه رو است و اگر از برداشت بی رویه آب از منابع زیرزمینی جلوگیری نشود، به زودی این «کاسه آب» تمام می شود و تمام تمدن و حیات این منطقه زیر سوال می رود.مهندس اسماعیل برزکار می گوید: هم اکنون به دنبال این هستیم که با نصب کنتورهای هوشمند، برداشت آب از چاه های این منطقه را کنترل کنیم.با وجود این کنتورها هر کشاورز فقط به میزان معینی می تواند آب برداشت کند. این کنتورها این قابلیت را نیز دارد که به تناسب بتوان نوع کشت را تغییر داد.وی می افزاید: اگر بتوانیم میزان بهره برداری را کنترل کنیم، بخش عمده کسری مخازن برطرف می شود؛ در غیر این صورت زمانی فرا می رسد که دیگر آبی برای برداشت وجود نخواهد داشت.برزکار می گوید: نشست زمین در بعضی از مناطق با چشم غیرمسلح قابل رویت است و در بسیاری از مناطق نیز نیازمند بررسی های دقیق تر است. به گفته وی نشست دشت تایباد و تربت جام هر چند کمتر با چشم قابل مشاهده است، ولی با شدت فاجعه باری ادامه دارد.

خلاء روش های نوین
یک کارشناس کشاورزی معتقد است: هر چند سطح زیر کشت خربزه بیشتر از آن میزانی است که باید باشد اما در همین سطح نیز از روش های نوین آبیاری استفاده نمی شود.مهندس یاقوتی می گوید: خربزه از جمله معروف ترین محصولات جالیزی استان است اما سالانه میزان زیادی آب در این بخش هدر می رود.این در حالی است که با توجه به خصوصیات کشت خربزه امکان به کارگیری روش قطره ای از بسیاری از گیاهان دیگر بیشتر است.وی می افزاید: با توجه به این که آب مهم ترین رکن کشاورزی در منطقه تایباد و تربت جام است، این نگرانی به طور جدی وجود دارد که با توجه به وضعیت فوق بحرانی منابع آب، استفاده نکردن از روش های مدرن آبیاری لطمات جدی به منطقه وارد کند.مهندس یاقوتی همچنین می گوید: بهترین راه مهار افت سطح آب های زیرزمینی، مدیریت مصرف آب و استفاده بهینه و پایدار از منابع آب است و باید با تغییر الگوی کشت گیاهان با نیاز بالای آب مانند خربزه و هندوانه و... به سمت کشت گیاهانی با نیاز آبی کمتر (به عنوان مثال طبق سند ملی آب، گندم و جو، به ترتیب دارای نیاز آبی خالص ۳۴۷۰ و ۲۸۷۰ مترمکعب در هکتار است) و انتقال محصولات با نیاز آبی بالا به مناطقی که از نظر منابع آبی در چنین مضیقه ای نیست، منابع آب زیرزمینی را به نفع کشاورزی و پایداری تولید محصولات کشاورزی در دراز مدت حفظ کرد.

اعتبارات ناکافی
«غلامعلی جوانمرد» معاون آبخیزداری اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی درباره نقش آبخیزداری در جلوگیری از افت سفره های آب زیرزمینی دشت های تربت جام و تایباد به خراسان می گوید: از آنجا که اقدامات آبخیزداری مهم ترین عامل حفظ اکوسیستم های تخریب شده و تعادل بخشی به چرخه هیدرولوژیک این حوزه هاست این معاونت آمادگی کامل دارد تا در صورت توجه بیشتر در زمینه تأمین اعتبار بر اساس برنامه های زمان بندی شده اجرای هرچه سریع تر پروژه های آبخیزداری و پخش سیلاب را بسیار گسترده تر از آنچه تاکنون انجام گرفته است، در دستور کار قرار دهد.وی با اشاره به عملکرد آبخیزداری در این دو شهرستان گفت: در شهرستان های تربت جام و تایباد با تهیه برنامه های مدیریتی منابع آب و خاک ۳ مورد مطالعه توجیهی در سطح ۶۲۱ هزار و ۲۷۲ هکتار از عرصه حوزه های آبخیز این دو شهرستان انجام شده که بر اساس اولویت بندی پیشنهادی این مطالعات، در ۱۹ زیر حوزه با سطح ۱۰۱ هزار و ۵۵۷ هکتار، مطالعات اجرایی با هدف تهیه برنامه های اجرایی آبخیزداری تهیه شده و بر اساس اعتبارات تخصیصی تاکنون در سطح ۹۲ هزار و ۲۹۷ هکتار اقدامات آبخیزداری انجام شده است.وی گفت: انجام اقدامات آبخیزداری مابقی سطح مطالعه شده به ۱۵ میلیارد ریال اعتبار نیاز دارد که در صورت تأمین، زمینه اجرای آن فراهم است.معاون اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اعتبارات مصوب پروژه های آبخیزداری شهرستان تایباد را ۲ میلیارد و ۹۱ میلیون ریال شامل کنترل سیل و رسوب و بهره وری از سیلاب چهارطاق و حفاظت خاک و کنترل رسوب کالچه اعلام کرد. «جوانمرد» اعتبارات اجرایی مصوب اجرای پروژه های آبخیزداری تربت جام را نیز یک میلیارد و ۹۰۰ میلیون ریال شامل عملیات آبخیزداری جعفریه صالح آباد و موسی آباد و حفاظت خاک و کنترل رسوب سماخون اعلام کرد.به هر حال هر چند طعم شیرین خربزه نباید در کام تولیدکنندگان آن تلخ شود اما واقعیت ایجاب می کند که هرچه سریع تر محصولاتی با نیاز آبی کمتر در منطقه کشت شود.طبیعی است اگر امروز این زنگ خطر جدی گرفته نشود شاید در آینده ای نه چندان دور آبی برای آشامیدن نیز در چاه ها پیدا نشود.

+ نوشته شده در  چهارشنبه هجدهم شهریور 1388ساعت 10:1  توسط کاظم خطیبی  |